15.09.2021, 11:11
Қараулар: 26
Қылмыстық процестің үш буынды моделі

Қылмыстық процестің үш буынды моделі

Қылмыстық процестегі осы жаңалықтар мен өзгерістер туралы айтпас бұрын, әлемнің озық елдерінің қазіргі қылмыстық іс жүргізу жүйесіндегі қылмыстық процестің модельдеріне тоқталғым келеді.

Неліктен Мемлекет басшысы өз Жолдауында ЭЫДҰ (Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы) дамыған елдерінің үлгісі бойынша қылмыстық процесті жаңғыртуды тапсырды ?

Қылмыстық процестің ұлттық модельдерінің алуан түрлілігімен Батыс ең дамыған және идеологиялық тұрғыдан қалыптасқан. Ол адам құқықтарының қарапайым, іргелі демократиялық принциптеріне – кінәсіздік презумпциясына, әділ сот құқығына, айыпталушыны қорғау құқығын қамтамасыз етуге, процессуалдық мәжбүрлеу шараларын қолдану кезінде жеке адам құқықтарының кепілдіктеріне және т.б. негізделген.

Сондықтан ЭЫДҰ елдерінің қылмыстық сот ісін жүргізу модельдерін дамытудың шарасыз үрдістерінің бірі олардың жақындасуы болып табылады (латын convergo – «жақындаймын»деп аударылған).

Қылмыстық іс жүргізу қағидаттары көрініс тапқан және кейіннен жалпыға ортақ болған негізгі құжаттар: АҚШ Конституциясы, адам және азамат құқықтарының Француз декларациясы, құқықтар туралы американдық Билл, адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы Конвенция, азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық факт. Сондықтан әлемнің бірде-бір қылмыстық іс жүргізу жүйесі осы халықаралық құқықтық актілердегі қағидаттарды ашық түрде елемей алмайды. ЭЫДҰ елдеріндегі қылмыстық процестің негізгі мақсаты – сапалы және уақтылы сот төрелігі.

Сот төрелігінің үш буынды моделі әлемнің барлық дамыған елдерінде қолданылады, үш буынның : полиция, прокуратура және соттың өкілеттіктерін нақты ажыратады. Өкілеттіктерді саралау органдардың негізсіз шешімдерін болдырмауға және азаматтардың қылмыстық процеске заңсыз тартылуын азайтуға мүмкіндік береді, бұл азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қосымша кепілдіктер береді. Бұл тергеудің заңсыз әрекеттеріне шағымдар ағынын азайтады, қоғамның құқық қорғау органдарына деген сенімін арттырады, тергеу қателіктерін азайтады және жауапкершіліктің бұлдырлығын жояды.

Мұндай модельдегі прокурордың рөлі маңызды. Тәжірибе бойынша, кем дегенде, барлық прокурорлар мұны сезінді. Ағымдағы жылдан бастап ҚПК прокурорға адам құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын негізгі іс жүргізу шешімдерін келісу міндеті жүктелді. Бұл прокурорлардың қабылданған шешімдер үшін жауапкершілігін күшейтеді. Жаңа модельді енгізумен прокуратура шын мәнінде жазаның бұлтартпастығы қағидатын бұлжытпай сақтау мақсатында азаматтардың құқықтарының бұзылуына жол бермей, бүкіл қылмыстық процесс үшін толыққанды жауап бере бастады.

Тергеу органының адамды күдікті деп тану, күдіктінің іс-әрекетін саралау, біліктілігін өзгерту, қылмыстық құқық бұзушылықты саралау, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімін үзу, қылмыстық істі қысқарту туралы шешімінің өзгертілуіне сәйкес оларды қадағалаушы прокурор келіскенге және бекіткенге дейін заңды күші болмайды.Заңның негізгі жаңалықтарының бірі прокурордың қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы, бұйрықтық іс жүргізуді және істі кейіннен сотқа жіберуді бекітуі болып табылады.

Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімі (СДТБТ АЖ) ақпараттық жүйесі арқылы қабылданған процестік шешімдерді олардың заңдылығы мен негізділігі тұрғысынан зерделеу ҚПК-нің 45-бабының 8-бөлігінде, 202-бабының 1-бөлігінде, 203-бабының 1-бөлігінде, 289-бабының 1-бөлігінде, 528-бабының 2-бөлігінде, 629-3-бабының 1-бөлігінде көзделген мерзімдерде жүзеге асырылады.қылмыстық істің прокуратура кеңсесіне келіп түскен күнінен бастап күшіне енеді.

Мәселен, ҚПК-нің 45-бабының 8, 8-1-бөлімдеріне сәйкес сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу туралы қаулы шығарылғаннан кейін сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам оны бір тәулік ішінде келісу үшін прокурорға жібереді. Прокурор үш тәулік ішінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу туралы қаулыны келіседі не дәлелді қаулымен оны келісуден бас тартады және қажетті тергеу және процестік әрекеттерді жүргізу туралы көрсете отырып, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға қайтарады.

Прокурор сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу туралы қаулыны келіскен жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам бұл туралы процеске қатысушыларды хабардар етеді. Қылмыстық іс материалдарын талап ету және зерделеу қажет болған жағдайларда, келісу туралы немесе келісуден бас тарту туралы шешімді прокурор он тәулік ішінде қабылдайды.

Бұдан әрі ҚПК-нің 202-бабының 1, 1-14-бөлімдеріне сәйкес, оның ішінде 1) тармақтарда көзделген деректер болған кезде – 4) адамның қылмыс жасағанын көрсететін, осы Кодекстің 128-бабының екінші бөлігінде, егер бұл ретте оған процестік ұстап алуды қолдану қажеттігі болмаса, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы адамды күдікті деп тану туралы қаулы шығарады, ол қылмыстық істің негізділігін растайтын материалдарымен бірге прокурорға келісу үшін дереу жіберіледі. Прокурор адамды күдікті не дәлелді қаулы деп тану туралы қаулыны келісу туралы шешімді дереу қабылдайды, не оны келісуден бас тартады.

ҚПК-нің 203-бабының 1, 1-1-бөлімдеріне сәйкес адамға қатысты қылмыс жасады деген күдікті растайтын жеткілікті дәлелдемелер болған кезде прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы уәжді қаулы шығарады.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулы шығарылғаннан кейін, осы баптың 1-3-тармақтарында көзделген жағдайларды қоспағанда, оны келісу үшін дереу прокурорға жібереді, оған сәйкес осы Кодекстің 128-бабына сәйкес ұсталған күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулы шығарылған жағдайда, қаулының заңдылығын тексеруді және оны келісуді прокурор күзетпен ұстауға немесе үйқамаққа алуға санкция беру туралы өтініш хатты келісу туралы мәселесін шешеді.

ҚПК-нің 289-бабының 1-бөлігіне сәйкес қысқартылған қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылдаған жағдайда бір тәулік ішінде қаулы мен қылмыстық істі прокурорға бекіту үшін жібереді. Одан әрі ҚІЖК-нің 290-бабының 1-бөлігіне сәйкес прокурор келіп түскен қылмыстық істі оны қысқарту туралы қаулымен немесе жекелеген күдіктілерді қылмыстық қудалау бөлігінде қысқарту туралы қаулымен зерделеу нәтижелері бойынша олар келіп түскен кезден бастап он тәулік ішінде қылмыстық істі не қылмыстық қудалауды толық көлемде немесе бір бөлігінде тоқтату туралы қаулыны бекітеді; дәлелді қаулымен қаулыны бекітуден бас тартады және қажетті тергеу және процестік әрекеттерді жүргізу туралы көрсете отырып, оны сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға қайтарады; осы Кодекстің 35 және 36-баптарында көзделген өзге де негіздер бойынша қылмыстық істі не қылмыстық қудалауды толық көлемде немесе бір бөлігінде тоқтатады.

Қылмыстық теріс қылық туралы хаттама бойынша ҚПК-нің 528-бабының 2,3-тармақтарына сәйкес анықтау органының бастығы хаттаманы және оған қоса берілген материалдарды зерделеп, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы келіседі және қылмыстық істі анықтау жүргізу үшін жібереді.

Прокурор қылмыстық істі зерделеп, бір тәуліктен кешіктірмей, ал күдікті осы Кодекстің 128-бабына сәйкес ұсталған істер бойынша қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы дереу бекітеді және қылмыстық істі сотқа жібереді; хаттаманы бекітуден бас тартады және қылмыстық істі не қылмыстық қудалауды осы Кодекстің 35 және 36-баптарында көзделген негіздер бойынша толық көлемде немесе бір бөлігінде тоқтатады және оны анықтау не алдын ала тергеу жүргізу үшін қайтарады.Күдікті осы Кодекстің 128-бабына сәйкес ұсталған жағдайда қылмыстық теріс қылық туралы іс ұстау мерзімі аяқталғанға дейін он екі сағаттан кешіктірілмей сотқа жіберіледі.

Осы сияқты ҚПК-нің 629-3-бабының 4-бөлігіне сәйкес, прокурор қылмыстық істі зерделеп, келіп түскен кезден бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірмей бұйрық өндірісін қолдану туралы қаулыны бекітеді және қылмыстық істі бір мезгілде айыпталушыға, оның қорғаушысына (ол қатысқан кезде), жәбірленушіге, азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге бұйрық өндірісін қолдану туралы қаулының көшірмесін жібере отырып, сотқа қарау үшін жібереді; бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітуден бас тартады және осы Кодекстің 35 және 36-баптарында көзделген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатады; осы Кодекстің 629-1-бабының екінші бөлігінде көзделген негіздер болмаған кезде қылмыстық істі анықтау не алдын ала тергеу жүргізу үшін қайтарады; жекелеген күдіктілерге қатысты қылмыстық істі тоқтатады, бұл туралы тиісті қаулы шығарады және істі сотқа жібереді не сотқа дейінгі тергеп-тексеруді толық көлемде тоқтатады.

Басты процестік шешімдер келісу үшін келіп түскен кезде прокурорлар оларды қылмыстық іс материалдарымен сапалы және уақтылы зерделеуді қамтамасыз етеді. Егер процестік шешімді келісу не бекіту мерзімінің аяқталуы жұмыс істемейтін күнге тура келсе, онда іс бойынша ұсталған не қамауға алынған адам болған,олар бойынша уақтылы шешім қабылдау үшін прокуратура органдарында кезекшілік ұйымдастырылатын жағдайларды қоспағанда,одан кейінгі жұмыс күні мерзімнің аяқталған күні болып есептеледі.

Процестік шешімдерді келісу және бекіту қаулыны прокурордың электрондық цифрлық қолтаңбасымен куәландыру арқылы жүргізіледі. Процестік шешімді бекітуден не келісуден бас тарту уәжді қаулы түрінде шығарылады.

СДТБТ АЖ электрондық құжаттарды енгізу қолда бар шаблондарда электрондық құжаттарды жасау, электрондық ақпараттық есепке алу құжатының қажетті деректемелерін толтыру және электрондық құжаттарға электрондық цифрлық қолтаңбамен қол қою арқылы жүргізіледі.

Қылмыстық істер бойынша іс жүргізу шешімдерін электрондық енгізу және олардың заңдылығының сақталуына нақты прокурорлық қадағалау қылмыстық істерді үзу, тоқтату, іс-әрекеттерді кваификациялау және олардың біліктілігін өзгерту кезінде жол берілген заң бұзушылықтарға уақтылы ден қою мүмкіндігін береді, осылайша статистикалық және оның ашылуының дұрыстығын қамтамасыз етеді.

СДТБТ АЖ Талдамалық мүмкіндіктері мен ресурстары статистикалық деректермен бұрмалау және манипуляцияларда көрінетін жағымсыз факторларды барынша болдырмауға бағытталған.

 Сотқа дейінгі іс жүргізудің мұндай тиімді нысаны қылмыстық істерді электрондық форматта жаппай тергеуге көшіруді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазір іс жүзінде қылмыстық теріс қылықтар, шағын, орта және ауыр санаттағы қылмыстар қатаң түрде электрондық форматта тергелуде. Бұл өз кезегінде қылмыстық қудалау органдарының жедел –тергеу бөлімшелері қабылдаған шешімдердің жеделдігіне әкеп соғады және олар мен прокуратура органдары арасындағы барынша тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз етеді.

Алдағы уақытта мұндай тәжірибе қылмыстық процестің толыққанды цифрлық форматына көшуге мүмкіндік береді.

Жалпы, талдау көрсеткендей, қылмыстық процестің үш буынды моделіне көшумен қылмыстық істерді тергеу сапасы жақсарды және азаматтардың құқықтарын бұзу саны азайды.

 

Б.ҚУАНЫШ,

Шыңғырлау ауданы прокуратурасының

аға прокуроры